ҺАБАҠ (хикəйə)

Бергəлəп иртəнге сəйҙе эсеп, əле генə ҡайтып киткəн күршеһе Мəликəнең йүгереклəп тағы был яҡҡа ыңғайлағанын күреп, ҡош-ҡортон ашатып йөрөгəн Көнбикə аптырап ҡалды. Əллə бер-бер хəл булдымы икəн? – Ҡара йөрəк! Күр һин уны, ə! – тип һөрəн һалды Мəликə ҡапҡанан инешлəй үк. – Йомшаҡ күпмəмдə йоҡлай, үҙем ни ашаһам, шуны ашай, лəƒнəт! Көнбикə аптырап ҡалды, хатта тупһаһына ултыра төштө. Ошо осор алмаш-тилмəш бер-береһенə иптəшлəшеп йоҡларға йөрөшəлəр, əллə уны ҡарƒаймы Мəликə? Аҙналап инде ир-ат ҡырҙа ҡуна ятып бесəн саба, Көнбикəнең дə ире шунда. Ҡыҙы ҡалала уҡыуҙа. Ə Мəликə күптəн япа-яңƒыҙы көн күрə. Ире вафат, улы Рəфистең ауылдан сығып китеп олаƒыуына ун йыллап барҙыр, ҡайҙалыƒын да белгəн юҡ. – Уф, ниҙəр күрергə яҙƒандыр инде был ƒəзиз башҡайыма, – Мəликə иламһыраƒан тауыш менəн Көнбикə эргəһенə ултырҙы. – Бер ƒибрəт һөйлəйем əле һиңə. Биллаһи бына, ƒибрəт. Көнбикəнең бəпкəлəргə тип ҡуйƒан еменə инə ҡаҙы ƒына түгел, гел һаҡта торƒан ата ҡаҙы ла барып йəбеште. Бүтəн саҡта һөмһөҙлөктəренə хужабикə сыбыҡ күтəрмəй ҡалмаҫ ине, был юлы өндəшмəне лə. Ҡаҙ ҡайƒыһымы ни! Күп булһа, берəй лəстит ишеткəндер был Мəликə, тип, Көнбикə əҙерəк тыныслана төштө. Шулай ҙа йөрəге урынынан ҡупҡайны, саҡ ҡуҙƒалып, ҡаҙҙарын йылға яƒына ҡыуып ебəрҙе лə, күршеһен эйəртеп өйөнə инде. – Самауырҙы яңыртайыҡ əле, иртəн ҡабаланыраҡ та булды, иркенлəп, сəй эсə-эсə һөйлəшəйек. Əле һыуынып та өлгөрмəгəн самауыр торба ҡуйыу менəн шыжлай башланы. Мəликə өйрəнгəн урынына, тəҙрə төбөнəрəк шылып, тəмлəп хəбəренə тотондо... Кистəн һыйырын һауып, эшен-көшөн бөтөргəс, Көнбикəлəргə йыйынды. Аулаҡлап ултырһаң, һүҙ араһында эш тə ырай, анау яҙƒы йөндө тетеп, илəп алһам тип, өй башына менде. Тоҡҡа тултырып, бер сөйгə элеп ҡуйƒайны, шуны алайым тип ынтылһа, йыƒылып китə яҙҙы: ҡаƒып-һуғып һөйəп ҡуйылƒан ҡаҙ ояһында сый-мый килешеп күҙҙəре лə асылмаƒан бесəй балалары ятасы! Биклəп сыҡҡан ишеген яңынан асып инде. Табаҡ-һауыт ҡуйƒан яҡтан йылт итеп бесəйе килеп сыҡты ла мейес башына һикерҙе. Əһə, ҡош-ҡортҡа тип ебетергə ҡуйƒан ҡаты-ҡотоно ашап йөрөй. Балалағас, уны туйҙырырым тимə. Бесəйен əрлəй-əрлəй, баҙҙы асып, нигеҙҙə тəгəрəп ятҡан иҫке биҙрəне эйелеп алды. Ҡалтайып бөткəн биҙрə иҙəнгə ҡуйыуƒа шалтор-шолтор тəгəрəп китте. Мейес башында муйынын һуҙып хужабикəне күҙəткəн бесəй был тауышҡа ҡалтыранып ҡуйҙы. Мəликəнең бесəйе ауылда берəү. Ҡолаҡтары һəр саҡ һаƒайып, ҡарпайып тора, үҙе сөм ҡара. Түшендə генə, ынйы мунсаҡ кеүек, аƒы бар. Иркəлəп, кирелепһуҙылыуы ла əллə нисек һомƒол, нəзəкəтле кеүек. Ə инде муйынын төҙ генə тотоп, йəшкелт күҙҙəрен бер асып, бер йомоп ултырыуын күрһəң? Исеме лə Ҡупшыҡай шуƒа. Мəликə ярата бесəйен, һылап-һыйпап, һыйлап ҡына аҫрай. Тик бына бер яƒы теңкəһенə тейə – йыл да балаламай ҡалмай. Баштараҡ, күрше-тирəгə тарата торƒайны, алыусы бөткəс, бесəй балаларын күҙе асылмаҫтан уҡ һыуƒа батырып үлтерə башланы. Əллə нисə йыл инде шулай итеүенə. Иң беренсе тапҡырында Ҡупшыҡайҙы ла, балаларын да бик йəллəгəйне. Аҙаҡ инде күнекте. Унан күрмəксе, башҡа ҡайһы берəүҙəр ҙə бесəй балаларынан шулай ҡотола башланы. Анауы хыялый Ҡəфиə əбей шикелле бер көтөү бесəй аҫрап ултырып булмай инде. Мəликə бесəй балаларын сирҡана-сирҡана елкəһенəн тотоп, һыу тултырылған биҙрəгə ырƒытып бөттө лə, уларҙың сығырға тырмашҡандарын күҙенə лə элмəй, таƒы өй башына менеп китте. Ҡаҙ ояһын ҡаҡҡылап, ел өргəнерəк урынƒа түңкəреп ҡуйҙы. Уңарсы бесəй балалары тонсоҡҡайны инде. Тəрəн генə итеп соҡор ҡаҙып, тегелəрҙе баҡса артына күмде. Дүртəү булƒандар икəн... Яңынан өйөнə инде. Бына ƒəжəп, Ҡупшыҡай һаман мейес башында тора, ике күҙе – хужабикəнең ҡулындағы буш биҙрəлə. Мəликə баҙҙы асып, биҙрəне əлеге лə баяƒы нигеҙ буйына ырƒытты. Шалтор-шолтор иткəн тауышҡа бесəй тағы дерелдəп ҡуйҙы, ыҫылдаƒандай итте, күҙҙəренəн йəшел ут бөркөлдө. Мəликə ниҙер һиҙенде. – Нимə һаман бəзрəйеп ҡарап тораһың унда, мəлƒүн, бар! – Ҡупшыҡайҙы дөбөр-шатыр ҡыуып сыƒарҙы. – Ҡара йөрəк, бөтə кəйефемде бөтөрҙө. Күршеһенə инергə лə аяƒы тартмай торҙо уның башта. Урын йəйҙе, башына урап йоҡлай торƒан яулыƒын мендəренə əҙерлəп һалды. Шулай ҙа өйҙə ҡунмаҫҡа булды, күңеленə əллə ниндəй бер шом инде лə ҡуйҙысы. Анау Ҡупшыҡайҙың ҡарап тороуы һуң! Уф! Əллə илай ҙа ине мəхлүк. Кит, булмаҫты, нимə аңлай ул. Шулай уйлана-уйлана, ҡултыҡ аҫтына бер кис ултырырлыҡ йөн ҡыҫтырып, Көнбикəлəргə йүнəлде. Уларҙа инде, һүҙгə əүрəп, бесəй ƒəлəмəте онотолƒан. Иртəгəһенə Мəликə тып-тыныс күңел менəн ишеген асып инде лə... əсе тауыш менəн ҡысҡырып ебəрҙе. Ҡот осҡос! Иҙəндə йолҡҡоланƒан, имен ере ҡалмаƒан юрƒан ята, донъя тулы мендəр мамыƒы, яулыƒы ҡанƒа туҙƒан, уның бер осон тешлəп йəн биргəн Ҡупшыҡайҙың кəүҙəһе шөкəтһеҙ булып ҡатып ҡалƒан. Шаҡ ҡатып ишек яңағына һөйəлеп торƒан арала Мəликə был фажиƒəне үҙенсə күҙ алдынан уҙƒарҙы. Рəнйегəн инə бесəй балаларының йəнен ҡыйған өсөн хужабикəһенəн үс алмаҡ, үҙе гел инеп сығып йөрөй торған тишектəн – төнлөктəн баҙƒа, баҙҙан өйгə ингəн. Шунан инде күҙенə аҡ-ҡара күренмəй, карауатҡа ырƒыƒан. Тырнаҡтары аҡтарылып бөткəн, үҙ ҡанына үҙе буялған, ярһыуынан сəсəп, йөрəге ярылып тəгəрəгəн... Көнбикə күршеһен тыңлаƒанда, ни эшлəптер һыуҙа сыйылдашып йəн биргəн бесəй балаларын күҙ алдына килтерҙе. Бисараҡайҙар, күҙе лə асылмаƒан көйөнə... – Ҡара йөрəк! Ит изгелек – көт яуызлыҡ! – Мəликə тыныс ҡына һөйлəп ултырƒан еренəн таƒы тулап китте. Көнбикə, иҫенə килеп, һыуып бөткəн сəйен йотоп алды. Күршеһе иһə, уның аƒарынып ултырыуын күреп, үҙенсə юраны, йəнəһе, килештереп, кеше ҡурҡытырлыҡ итеп тасуирлай белə икəн. Белмəйсə! Ошо уйынан ҡанатланып, ул йəһəт кенə урынынан ҡуҙƒалды, магазин яƒына барып əйлəнəйем əле, тип, ашыƒып сыƒып китте. Шундайыраҡ инде ул Мəликə, еңел уйлай, еңел эшлəй. Уның əлеге хəбəре менəн бөтə ауыл тула инде хəҙер... Юҡҡа аƒарынманы шул Көнбикəнең йөҙө. Уйлап ҡараһаң, сəйер инде ул əҙəм заты. Бер бесəй, бер мəхлүк хаҡында тыңлап, үҙеңдең иң ауыр уйҙарыңды ҡуҙƒатсəле?! Көнбикə əсəһенең төҫө итеп һаҡлаƒан һандыƒын асып, төптə ятҡан бер конвертты алды. Юнираның, ҡыҙының хаты. Ярты йыллап инде ошо хатты көн дə тиерлек алып уҡый. Уҡый ҙа, йəшереп ҡуя, иренə күрһəткəне юҡ. Бына таƒы таныш ҡул менəн яҙылƒан юлдарƒа күҙ йүгертте, ҡ ы ҙ ы н ы ң т а у ы ш ы н и ш е т к ə ндə й б улды: « Ə с ə й, б а ш т а һ и н е ң м е н ə н к ə ң ə шлə ш ə й е м, т и м. Т ы у а с а ҡ с а б ы й ы б ы ҙ ө с ө н б о р с ола м... Ҡ ы ҫ ҡ а һ ы, З а м и р ҙ ы ҡ а п ыл а р м и я ƒ а алдыла р. Я ҙ ылы ш ы р ƒ а өлг ө р м ə й ҡ а лды ҡ. Х а т ы к илде – Афƒ а н с т а н ƒ а элə к к ə н ». Тыуасаҡ сабыйыбыҙҙы?! К ө н б и к ə н е ң з и һ е н е н с ы у алт ҡ а н о ш о һ ү ҙ ҙ ə р б ыл юлы б и г е р ə к т ə н ы ҡ т ула т т ы й ө р ə г е н. Хатын алыу менəн ул Юнираƒа асыулы-ярһыулы яуап яҙып һалƒайны. «Уҡыуыңды өҙмə, баланы табыу хаҡында башыңа ла килтермə! Яратһа, Замирың аңлар. Əгəр ҙə əйлəнеп ҡайта алмаһа? Һуғыш бит унда, Юнира, һуƒыш!..». Көнбикə ике ҡулы менəн ҡапыл сəнсеп алып киткəн сикəлəрен баҫты. Нисек яҙа алƒан ошо һүҙҙəрҙе?! Хəйер... Берҙəн-бер ҡыҙы тыума бала күтəреп ҡайтһа, кеше нимə тиер? Артыңдан бармаҡ төртөп ҡалырҙар... Берəүгə лə һөйлəмəне был хаҡта, өҙгөлəнде лə өҙгөлəнде. Əлдə Мəликə ингелəп йөрөнө. Ҡапыл күршеһенең: «Ҡара йөрəк!» – тип ҡысҡырƒаны ишетелгəндəй булды. Һиҫкəнеп китеп, ҡолаҡтарын ҡапланы. Əллə һаташа инде? Кемдеңдер килə ятыуын шəйлəп, тəҙрəгə күҙ һалды – почтальон! Йүгереп ҡаршыһына сыҡты. Юниранан хат килгəн. Теге ваҡыттан бирле бер хəбəре лə юҡ ине əле. Көнбикə, ҡалтыраƒан бармаҡтарын тыңлата алмай, конвертты тешлəп йыртты ла х а т т ы у ҡ ы й б а шла н ы. « Ə с ə й, һ и н е ң я у а б ы ңды алы у м е н ə н с и т т ə н т о р о п у ҡ ы у ƒ а к ү с т е м. Т е г е ү фа б р и к а һ ы н а эш к ə и нде м. Э ш с елə р я т а ƒ ы нда й ə ш ə й е м. Б и к һ ə й б ə т ҡ ы ҙ ҙ а р ƒ а т у р а к илде м...» – «Һə » т и г ə н с е к ү ҙ е м е н ə н һ ө ҙ ө п у ҡ ы п с ы ҡ т ы х а т т ы К ө н б и к ə. Я ң ы адр е с ы н я ҙ ғ а н. Бала хаҡында ла, Замир хаҡында ла лəм-мим. Ниңə һуң эш к ə и н г ə н ? А ҡ с а т и п м е ? Ат а һ ы, б ылт ы р о ҙ а т а б а р ы п, уның исеменə кассаƒа байтаҡ ҡына аҡса һалып ҡуйƒайны лаһа. Кəрəк булһа, бар ҙа ал ине шуны. Əллə тотош туҙҙырып бөткəнме икəн? Булмаҫ, ипле бала ул. Ипле... Көнбикə ары һуғылды, бире һуƒылды, йəненə толҡа тапманы. Барып урарғамы ҡыҙы эргəһенə? Өс йыл уҡый бала, бер барғаны юҡ. Алыҫ та шул, Свердловскиҙа. Əйтеп торҙо, Өфөлə лə бөтмəгəн институт тип, юҡ, шунда бармаҡсы итте. Йəнəһе, тау инженеры була – ƒүмер күрмəгəн һөнəр. Беренсе курста уҡ шул Замир менəн танышып, уның тураһында яҙƒылап торҙо. Уф! Түҙеме ҡалманы Көнбикəнең. Тəүəккəллəп сыƒам да китəм, тип уйланы ул, үҙ күҙем менəн күреп, хəлен белеп ҡайтам. Ҡатлап сөгөлдөргə төшөргə берəй аҙна ваҡыт бар əле, донъяны Мəликəгə ҡалдырам да... Бəй, почтальон күршеһенə инеп бара түгелме һуң, кемдəн хəбəр килде икəн? Əллə теге берəҙəк улы иҫенə төшөргəнме əсəһен? Ул-был иткəнсе, йəн-фарманƒа йүгереп Мəликə үҙе лə килеп инде. – Хур итте башымды, хур итте! – тип тупһанан уҡ яр һалды ул был юлы ла. – Ни булды? Əллə Ҡупшыҡай терелеп, таƒы берəй хаслыҡ ҡылдымы?

– М ə, х а т – у ҡ ы! К ө н б и к ə с а т а й - б о т а й и т е п я ҙ ылғ а н х а т т ы с а ҡ - с а ҡ т а н ы п у ҡ ы й б а шла н ы. Т ə ү ҙ ə р ə к б е р н и ҙ ə а ңла м а й т о р ҙ о. Əллə н и ндə й ҡ о т о с ҡ о с т а р и х. Б е р и р й ə ш к е н ə ҡ ы ҙ ҙ ы алда й ҙ а, ул а у ы р ƒ а ҡ алƒ а с, б ала н ы т а п һ а ң, алм а й ы м, а б о р т ҡ а б а р, т и п ҡ у р ҡ ы т а. Т е г е һ е б а ш т а р и з ала ш м а й, а ҙ а ҡ, е т е ш е п б ө т к ə с, да р ы у эс ə. Бала тере тыуа. Атай ишараты сабыйҙың ауыҙын сепрəк менəн төрөп бəйлəй ҙə сүп-сар ташлай торған торбаƒа ырƒыта… – Уф, башым! – Көнбикəнең күҙ алдары ҡараңғыланып китте. Һүҙмə-һүҙ Юнираның хатын хəтерлəне, ниңəлер... – Уҡы, уҡы, аҙағынаса... – тине Мəликə, йөҙөнə ниндəйҙер йəл бер сырай сыƒарып. Уҡыны. ...Табалар баланы, тоталар тегелəрҙе. Ултыртып ҡуялар икеһен ике арый. Əле теге ҡыҙ, төрмəнəн сығып, ирҙе эҙлə й и к ə н, адр е с ы н т а п т ы р а. К ө н б и к ə фе к е р е н т у пла й алм а й б е р б улды. Ту ҡ т а - т у ҡ т а, х а т М əли к ə г ə, т и м ə к, у н а н адр е с һ о р а й ҙ а р. Р əфи с е н е ң адр е с ы н. Б а х ы р М əли к ə у н ы ү ҙ е лə б елм ə й ш ул. Б ə й, т е г е б ала н ы б ы у ы п үлт е р г ə н б ə ндə Р əфи с б ула м ы н и ? – Х у р и т т е б а ш ы мды, ҡ а р а й ө р ə к! – т и п һ а м а ҡла й б а шла ƒ а н М əли к ə г ə о ҙ а ҡ ҡ ы н а ҡ а р а п т о р ҙ о ла К ө н б и к ə ə й т т е лə һ алды: – Үҙең ƒəйепле! Мəликə шаңҡыƒ а н б алы ҡ ш и к елле а у ы ҙ ы н а с т ы, к ү ҙ е н т а һ ы р а й т ы п улт ы р а б и р ҙ е лə, ҡ а п ыл һ и к е р е п т о р о п, сыƒып китте. Əйткəненə үкенмəне, йəне көймəнесе Көнбикəнең. Əле килеп суфыйланƒан да киткəн, күрше йəшəгəс, белə инде Мəликə-Ҡупшыҡайҙың да кем икəнен. Эйе, шул, уның да йəшерəк саҡта шундай ҡушаматы бар ине, аҙаҡ бесəйенə күсте... Йəшлəй тол ҡалды ул. Рəфисенə ун-ун бер йəш кенə булƒандыр, моƒайын. Əсəһе төшөргөлəй, сит ирҙəр менəн сыуала башлаƒас, етене бөтөрҙө лə, Рəфис ҡалаƒа сыƒып китте. Күрше-тирəне биҙрəтергə өлгөргəйне инде уныһы. Малай-шалайҙы ҡотортоп, берəҙəк эттəрҙе йыйып йөрөй башланы бер заман. Əҙ- мəҙ аҡса биргəндəрҙер инде. Берəҙəктəрен аулап бөткəс, бəйҙə ултырƒандарына тотондолар. Əле берəүҙең эте юғала, əле икенсенең. Рəфистəрҙең иҫке келəтенəн барып табалар: муйынына элмəк таƒып, сөйгə аҫып ҡуйылƒан була. Йыйып, арбаƒа тейəйҙəр ҙə, малайҙар эттəрҙе Дəниф ҡартҡа алып баралар. Уныһы, тирелəрен тунап, заготконтораға тапшыра. Тамам башкиҫəргə əйлəнгəн малайҙарын ата-əсəлəре тыйып ала алмай йонсоно шул мəлде. Мəликəнең һүҙе улына сүп инде: «Нисек йəллəмəйһең, тере йəн дəһə эт тə», – тиһə: «Үҙеңде бел, бесəй балаларын батырып үлтерəһең», – тип кенə ҡуя... Рəфис сыƒып киткəс, ауыл халҡы еңел һулап ҡуйҙы. Əсəһе лə бик бошонманы шикелле. Баштараҡ ҡайтҡылап йөрөй ине, аҙаҡ əллə ҡайҙа булды егет. Бына, əле килеп ошо хəбəр килеп төштө... Баланы үлтергəндəр, тиһең, ə? Эҫеле-һыуыҡлы булып китте Көнбикə. Шунан, бер уйƒа килеп, ашыƒып йыйына башланы. Ҡыҙын күрмəй тороп, тыныслана алмаясаҡ ул. Иренə яҙыу яҙҙы ла, ишеген биклəп, автобус юлына сыҡты. Берəй күршеһе һауыр əле һыйырын, баҡыртып тормаҫтар. Тəүлек тигəндə Свердловскиƒа килеп төштө Көнбикə. Такси уны биш ҡатлы кирбес йорт янына килтереп туҡтатты. Ошо икəн Юнира йəшəгəн ятаҡ. Бүлмə ишеген шым ƒына асып инеү менəн, танауына ниндəйҙер танһыҡ бер еҫ, йылы тын бөркөлдө. Ике ҡыҙ, донъяларын онотоп, нимəлер бесеп, тегеп маташа, берəүһе өҫтəлдə кер үтеклəй. Аһ, шул үтеклəгəне Юнира лаһа. Төптəге карауат эргəһендəге тумбочкала һалдат һүрəте тора. Замирҙыр? Ə карауатта, ап-аҡ билəүҙə... бəпес йоҡлап ята! Баяғы танһыҡ еҫ бəпес еҫе икəн. Көнбикəнең сумаҙаны ҡулынан төшөп китте. «Туҡ» иткəн был тауышҡа бөтəһе лə ишек яƒына ҡараны. – Əсəй!.. – Балам!.. Көнбикə тел осона килгəн һүҙҙəрен дə əйтə алмай торҙо бер арый. Ярҙамƒа иң мохтаж сағында ҡыҙың сит-ят кешелəргə күҙ терəп ҡалһынсы, ата-əсəһе иҫəн була тороп. Унан да бигерəк, əсəй башың менəн тыуыр сабыйҙың ƒүмеренə киҙəн əле... – Эх, Мəликə, мине лə «ҡара йөрəк» тип əйтер инең... Ул яҡҡа һин оҫта... Ҡупшыҡайға рəхмəт, һабаҡ бирҙе миңə! – Нимə тиһең, əсəй? Ниҙер хəстəрлəп кухняƒа барып əйлəнгəн ҡыҙы үҙ алдына һөйлəнеп ултырƒан Көнбикəгə сəйерһенеп ҡарап ҡуйҙы. – Былай ƒына, ҡыҙым. Күрше апай иҫемə төшөп китте. – Əсəй, һин Замираға күҙ-ҡолаҡ булып тор, мин йүгереп кенə бер һабаҡташыма барып килəйем, конспект биреп торам, тигəйне. Иртəгə – аҙаҡҡы имтихан. – Иртəгə алып ҡайтам һине, ҡыҙым. Замираны ла... Ейəнсəремде! Юнира ашығып сыƒып китте. Көнбикə, баҙнатһыҙ ƒына атлап, аҡ билəү эргəһенə килде. Собханалла! Уянƒан бит, ҡарап ята. Кем килгəнен əллə һиҙə? Булыр ҙа замана балаһынан... Көнбикə күңелендə шундай рəхəт, наҙ тантана иткəнен тойҙо: өлəсəй булыу бəхетем икән был